Ziektepresentatie

Ziektebeschrijving

Glycogeenstapelingsziekte type III (GSD III, OMIM 232400), of glycogeen debranching-enzym (GDE)-deficiëntie, is een stofwisselingsziekte die hoort tot de groep stoornissen van het koolhydraatmetabolisme, in het bijzonder de glycogeenstapelingsziekten. Het is een autosomaal recessieve erfelijke ziekte waarbij er een tekort of afwijking is van het debranching enzym amylo-1,6-glucosidase dat glycogeen afbreekt tot glucose (glycogenolyse). Er zijn twee subtypen: bij subtype IIIa (ongeveer 85% van de patiënten) zijn zowel lever als spieren aangedaan; bij subtype IIIb (ongeveer 15% van de patiënten) is alleen de lever aangedaan.
Door de verstoorde glycogenolyse ontstaat stapeling van glycogeen en vet in lever en spieren en van een restproduct van glycogeen, dextrine. Alleen de glycogenolyse is aangedaan, de gluconeogenese is nog wel werkzaam. Hierdoor zijn de symptomen van GSD type III vaak milder in vergelijking met GSD type I.
GSD type III manifesteert zich doorgaans in de kindertijd. Door betrokkenheid van de lever ontstaan hepatomegalie en failure to thrive, ketotische hypoglykemie tijdens vasten, hyperlipidemie en verhoogde levertransaminasen. Rond de puberteit en op volwassen leeftijd is de lever doorgaans niet meer vergroot. De meeste patiënten met GSD type IIIa ontwikkelen op de kinderleeftijd hypertrofische cardiomyopathie waarbij het klinisch beeld varieert van asymptomatisch (de meeste patiënten) tot ernstige hartdisfunctie, congestief hartfalen en in zeldzame gevallen hartstilstand. Zwakte van de skeletspieren ontwikkelt zich langzaam en wordt doorgaans later, in het derde of vierde decennium, opvallend.
De prognose is meestal gunstig maar verschilt per persoon. Spier- en hartklachten alsmede leverfibrose/-cirrose en hepatocellulair carcinoom zijn complicaties die op de lange termijn kunnen optreden en grote invloed hebben op de prognose en de kwaliteit van leven. Het is nog onbekend of deze complicaties met dieetbehandeling kunnen worden verminderd en/of voorkomen. Levertransplantatie is alleen geïndiceerd bij ernstige levercirrose, -disfunctie of hepatocellulair carcinoom omdat de (cardio)myopathie erdoor kan verslechteren.[1]

Etiologie
GSD type III wordt veroorzaakt door mutaties in het AGL-gen (1p21). Hierdoor ontstaat deficiëntie van het glycogeen debranching-enzym dat samen met glycogeenfosforylase zorgt voor het katabolisme van glycogeen.[2]

Epidemiologie
De geschatte jaarlijkse incidentie is 1 op de 100.000 pasgeborenen.[1] In Nederland zijn er ongeveer twintig patiënten bekend.

Prognose
Langetermijncomplicaties zoals spier- en hartklachten en leverfibrose/-cirrose, hepatocellulair carcinoom en diabetes type 2 kunnen grote invloed hebben op de kwaliteit van leven. Het is niet bekend in hoeverre een vroeg ingesteld en optimaal dieet deze complicaties kan voorkomen.[1, 3]

Niveau 2

Sentner et al. performed a descriptive, retrospective, international, multi-centre cohort study on the diagnosis, genotype, management, clinical course and outcome in 175 patients with GSD type III, with follow-up into adulthood in 91 patients: The International Study on GSDIII (ISGSDIII). They found large heterogeneity between individual GSD type III patients. Most patients present clinically in their first year of life with hepatomegaly as the major presenting symptom. From an acute disease in childhood, GSD III develops into a chronic, progressive disease in adulthood, affecting liver, heart, skeletal muscle and bones.

Chronic complications and the risk of developing type 2 diabetes mellitus emphasize the need of closely following the ageing GSD III cohort. Standardized quantitative clinical data collection is warranted by an international longitudinal GSD patient registry and biobank.[3]

Symptomen

Symptomen en kenmerken bij presentatie

GSD IIIa (85% van de GSD III-patiënten; enzymdeficiëntie in hepatocyten en myocyten)

  • Hepatomegalie door glycogeen- en vetstapeling en verhoogde levertransaminasen
  • Ketotische hypoglykemie bij perioden van vasten en/of ziek zijn[4]
  • Hyperlipidemie (verhoogde triglyceriden en cholesterol)
  • Groeiachterstand, vooral achterblijvende lengtegroei
  • Lichte motorische ontwikkelingsachterstand
  • Milde hypotonie
  • Perifere neuropathie
  • Soms cardiomyopathie.

GSD IIIb (15% van de GSD III-patiënten; enzymdeficiëntie alleen in hepatocyten)

  • Hepatomegalie door glycogeen- en vetstapeling en verhoogde levertransaminasen
  • Ketotische hypoglykemie bij perioden van vasten en/of ziek zijn[4]
  • Hyperlipidemie (verhoogde triglyceriden en cholesterol)
  • Groeiachterstand, vooral achterblijvende lengtegroei.

Niveau 2

Hoogeveen et al. investigated the textbook hypothesis that ketotic GSD types 0, III, VI, IX and XI are associated with fasting ketotic hypoglycemia and considered milder as gluconeogenesis is intact. They performed a retrospective cohort study of biochemical profiles from supervised clinical fasting studies in ketotic GSD patients in their metabolic center. For data analysis, hypoglycemia was defined as plasma glucose concentration <2.6 mmol/L. Total KB was defined as the sum of blood acetoacetate and β-hydroxybutyrate concentrations. If the product of glucose and KB concentrations was greater than 10, a ketolysis defect was suspected.

Data were collected from 13 fasting studies in 12 patients with GSD III (n = 4), GSD VI (n = 3), and GSD IX (n = 5). Six patients remained normoglycemic with a median glucose concentration of 3.9 mmol/L (range, 2.8-4.6 mmol/L) and a median total KB concentration of 1.9 mmol/L (range, 0.6-5.1 mmol/L). The normoglycemic patients included type VI (3 out of 3) and type IX (3 out of 5) patients. All type III patients developed ketotic hypoglycemia. Interestingly, in five patients (one GSD III, one GSD VI, and three GSD IX), the biochemical profile suggested a ketolysis defect.

Normoglycemic ketonemia is a common biochemical presentation in patients with GSD types VI and IX, and ketonemia can precede hypoglycemia in all studied GSD types. Therefore, GSD VI and GSD IX should be added to the differential diagnosis of ketotic normoglycemia, and KB concentrations should be routinely measured in ketotic GSD patients.[4]

Laboratoriumbevindingen bij presentatie

  • Verhoogde transaminasen (ASAT en ALAT), vaak >2x ULN en vaak >500 IU/l, met verhoogde vetzuurconcentraties (hoger dan bij GSD type I)
  • Hypoglykemie. Bij hypoglykemie: verhoogde bèta-hydroxybutyraatconcentratie. (Hiermee wordt duidelijk onderscheid aangetoond met vetzuuroxidatiestoornissen waarbij juist hypoketose en hyperinsulinemie worden gevonden.)
  • Hyperlipidemie
  • Ketose: hyperketonemie tijdens vasten kan duiden op GSD type III.[5]
  • Bij patiënten met spier- en/of hartklachten: mogelijk verhoogd creatine kinase (CK) in serum.

Behandeling

Dieet
Kenmerken
Verdeling van de voeding over 24 uur:

  • Complexe (langzame) koolhydraten (à 2-6 uur) in de vorm van ongekookt (rauw) maïszetmeel (maïzena) of Glycosade (hydrothermisch behandeld maïszetmeel met hoog amylopectinegehalte)
  • Frequente maaltijden met een vastgestelde (beperkte) hoeveelheid koolhydraten.
  • Late avondvoeding met complexe langzame koolhydraten en extra eiwit of nachtelijke sondevoeding met een vaste hoeveelheid koolhydraten en hoog eiwitgehalte.
  • Fructose en lactose volgens richtlijnen goede voeding. Beperking van sacharose
  • Eiwitrijk: 3-4 gram eiwit per kg LG, bij volwassenen 25 EN%
  • Energie en vet volgens richtlijnen gezonde voeding, aangepast aan de groei.
  • Vitamines en mineralen volgens richtlijnen aanbevolen hoeveelheden, suppletie indien nodig.
  • Aangepaste dieetadviezen bij zuigelingen, nachtelijke sondevoeding, ziekte, zwangerschap, reizen, sport, uitslapen en alcoholgebruik.
  • In het expertisecentrum voor GSD kan een vetrijk dieet in uitzonderlijke gevallen overwogen worden.[6]

Niveau 2

Dietary management consisting of dietary carbohydrates and protein is the cornerstone of treatment for hepatic GSD patients to maintain normoglycemia and to prevent secondary metabolic derangements and long-term complications. The role of dietary lipids as a third macronutrient in dietary management, including (modified) ketogenic diets and medium-chain triglyceride (MCT) enrichment, is still controversial, even though its beneficial effects have been described in hepatic GSD patients. Rossi et al. performed a literature study to describe current experiences with different dietary lipid manipulations in an international cohort of hepatic GSD type III patients. They identified a total of 28 cases with GSD type III and a dietary lipid manipulation. Main indications were cardiomyopathy and/or myopathy. A high fat diet was the most common dietary lipid manipulation and showed a decline in creatine kinase concentrations (n = 19, p < .001) and a decrease in cardiac hypertrophy in pediatric GSD IIIa patients (n = 7, p < .01). The investigators thus concluded that a high fat diet may be beneficial in pediatric GSD type IIIa patients with cardiac hypertrophy, but careful long-term monitoring for potential complications is warranted, such as growth restriction, liver inflammation, and hepatocellular carcinoma development.[6]

Medicatie
Frequent gebruikt bij GSD III

  • Bètablokkers in geval van hypertrofische cardiomyopathie. Cave: Bètablokkers kunnen symptomen van een hypoglykemie uitlokken en maskeren.
  • 25-OH-vitamine D- en calciumsuppletie bij deficiënties voor een optimale botopbouw en bij osteopenie of osteoporose.[1]

Vaccinaties
Vaccinaties kunnen volgens het Rijksvaccinatieprogramma gegeven worden. De jaarlijkse griepprik is voor patiënten met GSD III geïndiceerd. Zie de website van het RIVM voor de formele indicaties.
Vaccinatie tegen hepatitis B en C wordt aanbevolen ter preventie van levercarcinoom.

Te vermijden geneesmiddelen
Gebruik van de volgende middelen moet indien mogelijk vermeden worden:

    • Geneesmiddelen die een hypoglykemie kunnen uitlokken.
    • Geneesmiddelen die veel lactose, fructose of sacharose bevatten.
    • Te veel koolhydraten (individueel afgestemd).
    • Bètablokkers → kunnen hypoglykemie maskeren.
    • Geneesmiddelen die rabdomyolyse kunnen veroorzaken.[1]
    • Groeihormoonvervangingstherapie
    • Statines → kunnen leiden tot exacerbatie van myopathie en CK-stijging.
    • Hormonale anticonceptie (oestrogeen kan zowel benigne als maligne hepatocellulaire tumoren mede veroorzaken).
    • Alcohol en drugs (met name cocaïne).

Indien er geen alternatief voor deze middelen is, kan de noodzaak om medicatie te gebruiken worden overwogen.
Tijdens zwangerschap moeten sommige geneesmiddelen met voorzichtigheid worden gebruikt i.v.m. teratogenese.

Noodprotocol
Voor elke patiënt wordt een individueel noodprotocol opgesteld door de hoofdbehandelaar. Indien het expertisecentrum hoofdbehandelaar is, wordt het noodprotocol gemaakt met behulp van de website www.emergencyprotocol.net. In het via deze website gemaakte noodprotocol staat voor ouders en patiënten beschreven wanneer het noodprotocol gebruikt moet worden (de indicaties), hoe ze het noodprotocol moeten toepassen, met wie ze contact kunnen opnemen, wat zij thuis zelf kunnen doen en wanneer ze naar het ziekenhuis moeten komen. Indicaties voor het noodprotocol zijn: ziekte, koorts, braken, diarree of een operatie. Het belangrijkste doel van het noodprotocol is het voorkomen van een hypoglykemie.[5]
In deze fase speelt de huisarts geen actieve rol. Het is belangrijk dat patiënten hiervoor direct toegang hebben tot de afdeling spoedeisende hulp van het dichtstbijzijnde ziekenhuis en dat aldaar de meest recente versie van het noodprotocol beschikbaar is. Nadat de eerste laboratoriumuitslagen bekend zijn, wordt met deze gegevens de dienstdoende metabole specialist geraadpleegd en de specifiek metabole behandeling ingezet.[7]

Reageren is niet mogelijk