Ziektepresentatie

Ziektebeschrijving

Pyridoxine-afhankelijke epilepsie (PDE-ALDH7A1, OMIM #266100) is een zeldzame metabole aandoening veroorzaakt door een defect in het enzym α-aminoadipic semialdehyde (α-AASA) dehydrogenase, ook bekend als antiquitine en waarbij de afbraak van lysine gestoord is. Patiënten presenteren zich met convulsies in de neonatale periode maar ook presentatie op latere leeftijd is mogelijk. Deze convulsies zijn therapieresistent of verdwijnen tijdelijk met anti-epileptica. Daarnaast heeft 75% van de patiënten met PDE-ALDH7A1 een cognitieve ontwikkelingsachterstand.[1, 2] Behandeling bestaat uit levenslang pyridoxine, een lysinebeperkt dieet en argininesuppletie, de zogenoemde tripeltherapie.

Etiologie

De ziekte wordt veroorzaakt door pathogene mutaties in het ALDH7A1-gen, gelegen op chromosoom 5q23, dat codeert voor het enzym antiquitine (α-aminoadipic semialdehyde dehydrogenase). Defecten in antiquitine resulteren in verhoging van de neurotoxische metabolieten α-AASA, piperidine-6-carboxylaat (P6C) en pipecolinezuur (PA) in urine, plasma en liquor. Daarnaast resulteert het in verlaagd pyridoxaal fosfaat (PLP), de actieve vorm van vitamine B6, doordat excessief P6C PLP inactiveert.[3]

Epidemiologie

De prevalentie van PDE-ALDH7A1 wordt geschat op 1 op 252.000 in Nederland en 1 op 64.000 geboortes wereldwijd.[4, 5]

Prognose

De prognose hangt grotendeels af van het tijdstip van het stellen van een diagnose en het starten van therapie. Indien vanaf de eerste presentatie behandeld wordt met vitamine B6, dan is de epilepsie meestal goed onder controle. Bij 75% van de patiënten wordt echter ondanks vitamine B6 een globale ontwikkelingsachterstand c.q. verstandelijke beperking beschreven. Deze uitkomst kan worden verbeterd middels het (vroeg) starten van een lysinebeperking en/of argininesuppletie maar het is onbekend wat de uitkomsten zijn met deze zogenaamde tripeltherapie.

Hielprik

Er is geen hielprikscreening voor PDE-ALDH7A1.

Symptomen

Kernsymptomen PDE-ALDH7A1 (voorkomend bij de overgrote meerderheid van patiënten)

  • Ritmische intra-uteriene bewegingen
  • Convulsies (typisch in neonatale periode)
  • Convulsies die niet reageren op anti-epileptica (of alleen kortdurend)
  • Convulsies die (deels) reageren op pyridoxine
  • Algehele ontwikkelingsachterstand/cognitieve beperking.

Overige symptomen

  • Neurologische symptomatologie
  • Gedragsproblemen/psychiatrische problemen
  • Scala aan niet-specifieke symptomen.

Behandeling

Het advies is om zo snel mogelijk met behandeling te starten. Iedere nieuw gediagnosticeerde patiënt komt in aanmerking voor tripeltherapie: behandeling met pyridoxine, een lysinebeperkt dieet en argininesuppletie. Onderstaand worden alle vormen van behandeling toegelicht.

Indien er om bepaalde redenen afgeweken moet worden van tripeltherapie heeft duotherapie in de vorm van pyridoxine + lysinebeperkt dieet of pyridoxine + argininesuppletie de voorkeur. Iedere patiënt moet ten minste met pyridoxine behandeld worden.

Prenatale behandeling: start zo vroeg mogelijk met pyridoxine 100 mg/dag indien moeder PDE-ALDH7A1 heeft. Voor meer informatie zie ‘Zwangerschap’ onder Begeleiding Volwassenen.

Medicatie en dieet

Pyridoxine monotherapie[7]

  • Pyridoxine compenseert voor het geïnactiveerde PLP en leidt tot verdwijnen van convulsies in het overgrote deel van de patiënten.
  • Start pyridoxine direct bij verdenking op PDE-ALDH7A1.
  • Bij convulsies: eenmalig 50-100 mg iv of 30 mg/kg oraal met herhaling na 30 minuten indien de convulsies niet afnemen. Behandeling moet plaatsvinden met EEG of CFM en saturatie- en ademhalingsfrequentiemonitoring met mogelijkheid tot kap- en ballonbeademing. Daarnaast moet een intensive care op de achtergrond aanwezig zijn in verband met kans op hypopnoe of apnoe.
  • Onderhoudsdosering: 15-30 mg/kg/dag verdeeld in drie doses per dag, oraal (max. 200 mg/dag in neonaten, 500 mg/dag in volwassenen).
  • Bijwerkingen: bij hogere doses dan maximaal aanbevolen, is (reversibele) sensorische en/of motorische neuropathie beschreven.
  • Pyridoxine monotherapie heeft onvoldoende effect op de metabolieten α-AASA en P6C, wel op pipecolinezuur.

Niveau 1-2

Een patiënt met neonatale convulsies werd behandeld met pyridoxine, waarna de convulsies onder controle bleven. Oudere broer/zus met neonatale convulsies werd niet behandeld met pyridoxine en is overleden.[8, 9]

 

Duotherapie: pyridoxine en lysinebeperkt/eiwitbeperkt dieet(aangepast o.b.v. [10])

Het lysinebeperkte dieet heeft de voorkeur boven het eiwitbeperkte dieet omdat de lysine-intake op deze manier nauwkeuriger kan worden vastgesteld.

Indien de voorkeursbehandeling met een lysinebeperkt dieet niet mogelijk c.q. uitvoerbaar is, kan het vereenvoudigd worden door een eiwitbeperkt dieet voor te schrijven. Instructies voor het dieet staan onder de kopjes lysinebeperkt dieet en eiwitbeperkt dieet hieronder.

  • Het doel van het lysinebeperkte dan wel eiwitbeperkte dieet is om vorming van neurotoxische metabolieten tegen te gaan die ontstaan via de lysineafbraakroute.
  • Ook wordt verbetering van ontwikkelingsachterstand en cognitieve beperking gezien.
  • Lysine komt voor in alle eiwitbevattende voedingsmiddelen waardoor wordt aanbevolen om de totale hoeveelheid natuurlijk eiwit te beperken.
  • Suppletie van de overige essentiële aminozuren vindt plaats d.m.v. een aminozuurpreparaat zonder lysine. De op dit moment gebruikte (GA-1) lysinevrije preparaten zitten ook laag in tryptofaan. Het dieet moet geëvalueerd worden op voldoende tryptofaanintake en, indien onvoldoende, gesuppleerd worden. Bij verdenking op serotoninedeficiëntie kan overwogen worden een lumbaalpunctie te verrichten ter controle van 5HIAA.
  • Een te geringe eiwitinname leidt tot een katabole voedingstoestand met failure to thrive, gewichtsverlies, huidafwijkingen en een verhoogde kans op ontregeling van het metabolisme. Soms is het noodzakelijk om met behulp van sondevoeding een acceptabele voedingsstatus te bereiken. De tolerantie voor natuurlijk eiwit is afhankelijk van de leeftijd en de gezondheidsstatus van de patiënt.
  • De benodigde hoeveelheid eiwit (natuurlijk eiwit en eventueel aminozuursuppletie) wordt bepaald aan de hand van de totale eiwitbehoefte voor de leeftijd en het gewicht. Dit wordt gecontroleerd aan de hand van de groei (gewicht, lengte en hoofdomtrek) en laboratoriumonderzoek.[11]
  • Bij patiënten met een eiwitbeperkt dieet worden regelmatig lage waarden van essentiële vetzuren gezien. Suppletie van omega-3, docosahexaeenzuur (DHA) en omega-6 vetzuren kan worden overwogen.[11]

Niveau 4

In een cohort van 7 patiënten op pyridoxine en een lysinebeperkt dieet werd afname van plasma PA, α-AASA, P6C en urine α-AASA gemeten. In 4 uit 5 kinderen verbeterde de reeds bestaande ontwikkelingsachterstand en in 6 uit 7 kinderen werd epilepsiecontrole gehandhaafd of verbeterd. Eén patiënt liet klinische achteruitgang zien bij onderbreken van dieet, waarbij wel CSF PA en α-AASA met ± 80% waren afgenomen.[12]

Niveau 2

Bij patiënten met eiwitbeperkte voeding worden lagere serumwaarden van essentiële vetzuren vastgesteld (omega-3) dan bij mensen met een normaal dieet.[13]

Niveau 4

In een patiënt is een milde serotoninedeficiëntie (in liquor) beschreven na 12 maanden pyridoxine en lysinebeperkt dieet zonder klinische symptomen.[14]

 

Lysinebeperkt dieet

Hierbij moeten de volgende stappen worden gevolgd:

  1. Goede uitleg over het doel van het dieet en algemene principes is noodzakelijk voor compliantie van ouders en patiënt
  2. Bepaal voedingsstatus en groeiparameters van de patiënt
  3. Bepaal baseline laboratoriumparameters (zie tabel 4 en tabel 6. Aanbevolen bepalingen voor biochemische en routine follow-up bij duo- en tripeltherapie)
  4. Bepaal de huidige lysine-intake van de patiënt met behulp van onderstaande tabel.

Tabel 1. Lysine in voedingsmiddelen

Voedingsmiddel

% lysine

mg lysine/gram eiwit

Vis

9%

90 mg

Noten

8,5%

85 mg

Vlees

8%

80 mg

Melk en melkproducten

7%

70 mg

Eieren

6%

60 mg

Aardappelen

6%

60 mg

Soja en sojaproducten

6%

60 mg

Groenten

5%

50 mg

Brood/pasta/ontbijtgranen/koek (met ei of melk)

5%

50 mg

Rijst/gerst- of haverproducten

4%

40 mg

Fruit

4%

40 mg

Brood/pasta/ontbijtgranen/koek (zonder ei of melk)

3%

30 mg

  1. Bepaal gewenste lysine-intake gebaseerd op leeftijd van patiënt. Streven naar:

0 – <½ jaar

70-100 mg lysine/kg lichaamsgewicht

½ – <1 jaar

55-70 mg lysine/kg lichaamsgewicht

1 – <4 jaar

50-80 mg lysine/kg lichaamsgewicht

4 – <7 jaar

40-70 mg lysine/kg lichaamsgewicht

7 – <11 jaar

35-65 mg lysine/kg lichaamsgewicht

11 – <15 jaar

35-40 mg lysine/kg lichaamsgewicht

15 – <19 jaar

33-40 mg lysine/kg lichaamsgewicht

>19 jaar

30-40 mg lysine/kg lichaamsgewicht

  1. Garandeer adequate eiwitintake

Totale eiwitbehoefte[11]:

0 – 2 maanden

2,5 g eiwit/kg

 

2 – 12 maanden

2,0 g eiwit/kg

 

1 – 4 jaar

1,5 g eiwit/kg

 

4 – 10 jaar

1,2 g eiwit/kg

 

10 – 14 jaar

1,1 g eiwit/kg

 

14 – 18 jaar

1,0 g eiwit/kg

 

>18 jaar

0,8 g eiwit/kg

 

Eiwitten/aminozuren aanvullen tot totale eiwitbehoefte met, bij voorkeur (indien beschikbaar), een lysinevrij en tryptofaanbevattend aminozuurpreparaat.

  1. Garandeer adequate tryptofaanintake

PDE-ALDH7A1. Het dieet van de patiënt moet geëvalueerd worden op voldoende tryptofaan en, indien onvoldoende, gesuppleerd worden.

Tabel 2. WHO/FAO/UNU (1985) aanbevolen dagelijkse hoeveelheid tryptofaan[15]

Leeftijd

Tryptofaan (mg/kg/dag)

0 – 1 jaar

9,5

1 – 2 jaar

6,4

3 – 10 jaar

4,8

11 – 14 jaar

4,8

15 – 18 jaar

4,5

>18 jaar

4,0

Tabel 3. Schatting tryptofaanintake van zuigelingen met exclusief borstvoeding[16]

Leeftijd

Tryptofaan (mg/kg/dag)

1 maand

29

2 maanden

21

3 maanden

19

4 – 5 maanden

17

6 maanden

16

  1. Monitor het dieet op adequate levels van vitamines, mineralen, essentiële vetzuren en calorieën.
  2. Follow-upmonitoring van nutritionele status van een individuele patiënt op lysinebeperkt dieet moet ten minste het volgende inhouden:
  • Monitoren van groei (gewicht, lengte, gewicht voor lengte, BMI, hoofdomtrek)
  • Monitoren van plasma lysine
  • Monitoren van behandeltargets (zie tabel 4 (kinderen) en tabel 6 (volwassenen))
  • Monitoren van nutritionele status (zie tabel 4 (kinderen) en tabel 6 (volwassenen))
  1. Bij ziekte: noodprotocol
  • 50% van de individuele/voor de patiënt gebruikelijke eiwit- of lysine-intake
  • Individuele/voor de patiënt gebruikelijke hoeveelheid aminozuurpreparaat
  • Waarborgen voldoende calorische/koolhydraatintake en vochtintake
  1. Overig
  • Vetten:                   Leeftijdsadequate inname
  • Koolhydraten:          Leeftijdsadequate inname
  • Vitaminen/mineralen: Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheden per leeftijdscategorie volgens Voedingsnormen van de Gezondheidsraad
  • Vocht:                    Leeftijdsadequaat
  1. Handige links
  • www.eiwitkenner.nl
  • Aanbevolen Dagelijkse Hoeveelheden van de Gezondheidsraad (www.voedingscentrum.nl)

Eiwitbeperkt dieet

Indien de voorkeursbehandeling met een lysinebeperkt dieet niet mogelijk c.q. uitvoerbaar is, kan het vereenvoudigd worden door een eiwitbeperkt dieet voor te schrijven.

Richtlijn eiwitbeperking:

0 – 2 maanden

1,8 g eiwit/kg

2 – 12 maanden

1,4 g eiwit/kg

1 – 4 jaar

1,0 g eiwit/kg

4 – 10 jaar

0,8 g eiwit/kg

10 – 14 jaar

0,8 g eiwit/kg

>14 jaar

0,8 g eiwit/kg

Bij een dergelijke eiwitbeperking mag maximaal de helft van de hoeveelheid eiwit afkomstig zijn uit ‘hoog lysinebevattende producten’. (Definitie: ‘laag lysinebevattend product’ (<60 mg lysine/gram eiwit) betreft m.n. groente, fruit, brood en graanproducten; ‘hoog lysinebevattend product’ (≥60 mg lysine/gram eiwit) betreft m.n. dierlijke producten (melk en melkproducten, vlees, vis, kip, kaas, noten, peulvruchten)).

Ter variatie kan ½ gram eiwit uit een hoog lysinebevattend product vervangen worden door 1 gram eiwit uit een laag lysinebevattend product.

Overige aanbevelingen conform voorkeursbehandeling met lysinebeperkt dieet (inclusief advies ten aanzien van gebruik van een aminozuurpreparaat).

Vanaf nu zal de dieetbehandeling verdergaan onder de noemer lysinebeperkt dieet, omdat dit de voorkeur heeft in de behandeling. Indien er gebruik wordt gemaakt van het eiwitbeperkte dieet, zal daar waar ‘lysinebeperkt dieet’ staat, gelezen moeten worden als ‘eiwitbeperkt dieet’.

Duotherapie: pyridoxine en arginine[17, 18]

  • Arginine en lysine concurreren middels een kation (CAT1-)transporter voor opname in de cel. Door arginine te suppleren vermindert de lysineopname en daarmee de ophoping van neurotoxische metabolieten.
  • Arginine is een additionele vorm van behandeling en geen substituut voor pyridoxine.
  • Levenslange suppletie met arginine wordt geadviseerd.
  • Compliantie kan een rol spelen wegens de vieze smaak van argininesupplementen.
  • Dosering: 250-400 mg/kg/dag indien naast arginine alleen pyridoxine wordt gebruikt. Indien tripeltherapie, dan 150 mg/kg/dag (zie hieronder).

Niveau 4

In een cohort van 11 patiënten met PDE-ALDH7A1 waarvan 4 patiënten met duotherapie middels pyridoxine en argininesuppletie werden behandeld, liet één patiënt verbetering in algemene vaardigheden zien en afgenomen CSF α-AASA; de andere 3 lieten geen verbetering zien en een lichte afname in CSF α-AASA.[19]

 

Tripeltherapie: pyridoxine, lysinebeperkt dieet en argininesuppletie[18]

  • Behandeling met pyridoxine, lysinebeperkt dieet en argininesuppletie.
  • Iedere nieuw gediagnosticeerde patiënt komt in aanmerking voor tripeltherapie.
  • Iedere patiënt met PDE-ALDH7A1 bij wie de epilepsie nog niet onder controle is en/of gedrags-, concentratie- of andere leerproblematiek en/of psychiatrische problemen en/of een ontwikkelingsachterstand c.q. een cognitieve beperking voorkomt, komt in aanmerking voor tripeltherapie.
  • Advies is zo snel mogelijk te starten met tripeltherapie.
  • Dosering:
    • Pyridoxine: 15-30 mg/kg/dag verdeeld in drie doses per dag, oraal (max. 200 mg/dag in neonaten, 500 mg/dag in volwassenen)
    • Lysinebeperkt dieet volgens afspraken diëtist
    • Argininesuppletie: 150 mg/kg/dag
  • Doel is om door combinatie van de drie vormen van therapie de neurotoxische metabolieten nog verder te laten dalen.
  • Verbetering van neurocognitieve ontwikkeling en psychiatrische comorbiditeit.

Niveau 4

In een cohort van 6 patiënten met PDE-ALDH7A1 werd een significante daling van 30% van α-AASA en P6C in plasma gezien bij behandeling met tripeltherapie vergeleken met behandeling met duotherapie met pyridoxine en een lysinebeperkt dieet. Daarnaast werd verbetering van de cognitieve ontwikkeling gezien in de meeste patiënten.[20]

Niveau 4

In een cohort van 11 patiënten met PDE-ALDH7A1 waarvan 5 patiënten op een lysinebeperkt dieet en arginine, hadden alle patiënten die binnen 7 maanden na de geboorte waren gestart met een lysinebeperkt dieet een mild fenotype met normale cognitie en/of ontwikkeling (N=3). Bij een patiënt die op latere leeftijd was gestart, verbeterden de cognitieve functies (vocaliseren, omrollen).[19]

 

Pyridoxalfosfaat (PLP)[7]

  • Wordt voorgeschreven voor PNPO-deficiëntie, maar kan ook als therapie gebruikt worden voor PDE-ALDH7A1, als alternatief voor pyridoxine. Indien er in de acute setting sprake is van persisterende epileptische aanvallen en pyridoxine niet werkt, kan pyridoxalfosfaat overwogen worden.
  • Dosering: 30 mg/kg/dag
  • Nadelen: risico op leverfunctiestoornissen; duurder en moeilijker verkrijgbaar, kan alleen p.o. worden gegeven; heeft daarom niet de voorkeur in de standaardbehandeling van PDE-ALDH7A1.

Folinezuur[7]

  • Er is weinig bewijs voor de werking van folinezuur in de behandeling van PDE-ALDH7A1. Daarom wordt het gebruik van folinezuur niet aangeraden.
  • Alleen indien de epilepsie niet voldoende onder controle is en er een serinedeficiëntie in liquor bestaat, kan suppletie met folinezuur overwogen worden.
  • Dosis: 3-5 mg/kg/dag verdeeld in 3 doses, maximaal 10-30 mg/dag voor neonaten en oudere kinderen.
  • Cave: folinezuur-responsieve epilepsie is allelisch, d.w.z. wordt ook door ALDH7A1-mutaties veroorzaakt; effect en mechanisme niet volledig bekend; hoge dosis kan convulsies uitlokken. Klinisch effect voldoende monitoren.

Niveau 4-5

In 2 patiënten waarbij de epilepsie niet volledig onder controle was met pyridoxine leidde toevoegen van folinezuur tot controle van de epilepsie.[21]

 

Anti-epileptica

  • Indien er ondanks bovenstaande therapie nog belastende aanvallen optreden, kan een anti-epilepticum worden gestart.
  • Anti-epileptica zijn door de kinderneuroloog voor te schrijven; de kinderneuroloog is de hoofdbehandelaar.

Vaccinaties

Patiënten met PDE-ALDH7A1 krijgen de vaccinaties volgens het schema van het Rijksvaccinatieprogramma (RVP). Rondom het vaccineren is extra waakzaamheid voor katabole situaties aanbevolen en preventief gebruik van een paracetamolonderhoudsdosering wordt geadviseerd.

Te vermijden genees- en voedingsmiddelen

Het gebruik van Vigabatrine (anti-epilepticum) is gecontra-indiceerd. Vigabatrine kan ervoor zorgen dat α-aminoadipinezuur (α-aminoadipic acid; AAA, zie figuur 1), de stap na α-AASA, verhoogt.[22] Aangezien er geen goed onderzoek is gedaan naar het effect hiervan op α-AASA, wordt afgeraden dit anti-epilepticum te gebruiken.

Noodprotocol

In het noodprotocol wordt voor iedere individuele patiënt beschreven wat te doen bij ziek zijn (braken, diarree, koorts). Voor extra toelichting over het noodprotocol, zie de hoofdstukken ‘Begeleiding kinderen’ en ‘Begeleiding volwassenen’.

Complicaties

Door langdurig (hoge doses) pyridoxine kan er sensomotore neuropathie ontstaan. Bij toepassen van het dieet kan de voedingsstatus uit balans raken.

Reageren is niet mogelijk