Ziektepresentatie
Ziektebeschrijving
Glycogeenstapelingsziekte type I (GSD Ia, OMIM 232200; GSD Ib, OMIM 232220) is een stofwisselingsziekte die hoort tot de groep stoornissen van het koolhydraatmetabolisme, in het bijzonder de glycogeenstapelingsziekten. Het is een autosomaal recessieve erfelijke ziekte waarbij de afbraak of opbouw van glycogeen verstoord is. Hierdoor ontstaat stapeling van glycogeen en vet, voornamelijk in de lever en de nieren.
GSD type I, of glycogenose door glucose-6-fosfatase (G6P)-deficiëntie, kan zich bij de geboorte manifesteren met hepatomegalie. Vaker ontstaan er bij onbehandelde baby’s op de leeftijd van drie tot vier maanden symptomen van door vasten geïnduceerde hypoglykemie, zoals een vergrote lever, lactaatacidose, hyperurikemie, hyperlipidemie, hypertriglyceridemie en/of hypoglykemische convulsies. Diarree en xanthomen kunnen voorkomen, evenals frequente epistaxis door bloedplaatjesdisfunctie. Kinderen hebben vaak een rond gezicht met bolle wangen, dunne extremiteiten en een vooruitstekende buik. Op de langere termijn ontstaan een groeiachterstand, osteopenie, soms osteoporose, vertraagde puberteit, jicht, nefromegalie, pulmonale hypertensie, leveradenomen, Polycysteus Ovarium Syndroom (PCOS), pancreatitis, veranderingen in hersenfunctie en soms gehoorproblemen.[18] Als gevolg van neutropenie en disfunctie van neutrofielen komen bij GSD type Ib infecties en inflammatoire darmziekte voor. Late complicaties zijn hepatisch (hepatocellulaire adenomen (HCA) en in zeldzamere gevallen hepatocellulair carcinoom (HCC)) en renaal (proteïnurie en soms nierinsufficiëntie).
Met behandeling ontwikkelt de groei en puberteit zich naar verwachting normaal. De meeste patiënten bereiken de volwassen leeftijd.[1]
Etiologie
GSD I wordt veroorzaakt door deficiëntie van het glucose-6-fosfatase (G6Pase) enzymcomplex. Dit enzymcomplex zorgt mede voor de glycogeenafbraak en voor de vorming van glucose uit vetten en eiwitten. De twee belangrijkste subtypen van glycogeenstapelingsziekte type I (GSD I) zijn:
- Mutaties in het G6PC-gen (17q21) veroorzaken een tekort aan de katalytische subeenheid van glucose-6-fosfatase (G6PC, EC 3.1.3.9) dat tot expressie komt in de lever, de nier en de darm (GSD type Ia).
- Mutaties in het SLC37A4-gen (11q23) veroorzaken een tekort aan de glucose-6-fosfatasetransporter (G6PT) of G6P-translocase (GSD type Ib).[2]
Epidemiologie
De exacte prevalentie is onbekend maar is naar schatting 1 op 100.000, waarvan 80% van de patiënten GSD Ia heeft.
Prognose
Zonder behandeling overlijden patiënten op jonge leeftijd. Met behandeling is de prognose sterk verbeterd; kinderen hebben meestal een normale groei en puberteitsontwikkeling en bereiken de volwassen leeftijd. Dieetbehandeling voor GSD I is de afgelopen decennia verbeterd, maar helaas kunnen complicaties niet altijd worden voorkomen.
De prevalentie van HCA’s neemt toe met de leeftijd bij GSD I. Historisch gezien heeft 70-80% van de patiënten ouder dan 25 jaar ten minste één laesie. Progressie in grootte en/of aantal HCA’s treedt op bij 50% van de patiënten.[3] De gemiddelde leeftijd van adenoompresentatie was 14,8 jaar, maar HCA’s kunnen worden gevonden bij jongere patiënten. Microalbuminurie heeft de neiging te ontwikkelen tot proteïnurie; In een groot Europees cohort had op de leeftijd van 25 jaar meer dan 50% van de patiënten duidelijke proteïnurie, terwijl de rest microalbuminurie vertoonde.
Recente studies vermelden dat strikte medische en dieetbehandeling kunnen beschermen tegen het optreden van deze complicaties.[4, 5] Waarschijnlijk spelen zowel de dieetbehandeling, erfelijke factoren (zoals het soort mutaties in G6PC of SLC37A4, en andere genen) als demografische factoren (zoals geslacht) een rol als risicofactor.
Symptomen
Symptomen en kenmerken bij presentatie
- Hypoglykemie met lactaatacidose en hypertriglyceridemie bij vasten
- Hepatomegalie en renomegalie als gevolg van glycogeenstapeling
- Lichaamsbouw: kleine lengte, bolle buik, dunne extremiteiten en bol gelaat (‘doll face’)
- Gestoorde bloedstolling: blauwe plekken, epistaxis
- Xanthomen als gevolg van hyperlipidemie (verhoogde triglyceriden en cholesterol)
- Intermitterende diarree en/of symptomen van Inflammatory Bowel Disease (GSD Ib)
- Recidiverende en/of ernstige bacteriële infecties (GSD Ib)
- Splenomegalie (GSD Ib).
Laboratoriumbevindingen bij presentatie
- Hypoglykemie: nuchtere bloedglucoseconcentratie <3,9 mmol/l (<70 mg/dl)
- Lactaatacidose: lactaat in bloed >2,5 mmol/l (22.52 mg/dl; referentiebereik: 0,5-2,2 mmol/l)
- Voor het urinezuur en lipiden dienen de lokale referentiewaarden aangehouden te worden. Normaalwaarden voor urinezuur zijn afhankelijk van geslacht. Hyperlipidemie is vrijwel onafhankelijk van het tijdstip van de bloedafname (1-2 uur postprandiaal versus preprandiaal), in tegenstelling tot bij ketotische GSD-patiënten, bij wie de lipiden het laagst zijn preprandiaal.
- Hypertriglyceridemie: triglyceriden in bloed >250 mg/dl (2,83 mmol/l; referentiebereik: 150-200 mg/dl oftewel 1,7-2,3 mmol/l); hypertriglyceridemie zorgt voor een ‘melkachtig’ uitziend plasma.
- Hypercholesterolemie: cholesterol in bloed >200 mg/dl (5,2 mmol/l; referentiebereik: 100-200 mg/dl oftewel 2,6-5,2 mmol/l).
- Glucagon- of epinefrineprovocatietest. Deze tests zijn obsoleet maar worden soms gedaan voordat de diagnose is gesteld. Toediening van glucagon of epinefrine veroorzaakt (bijna) geen toename in de bloedglucoseconcentratie, maar beide veroorzaken een significante toename in serumlactaatconcentraties.[1]
- Tetraglucoside in urine kan verhoogd zijn.
Behandeling
Dieet
Kenmerken:
Verdeling van de voeding over 24 uur:
- Complexe koolhydraten (à 2-6 uur)
- Ongekookt (rauw) maïszetmeel (maïzena) of glycosade (hydrothermisch behandeld maïszetmeel met hoog amylopectinegehalte):
- vanaf 6 maanden, overdag bij hoofd- en tussenmaaltijden, eventueel ’s nachts
- bij GSD Ib en onder de 2 jaar is voorzichtigheid geboden i.v.m. respectievelijk het risico op IBD en de onrijpheid van het darmstelsel.
- Voor aanvullende details, zie ‘Primen met complexe koolhydraten’ en ‘Nachtelijke belastingtest met ongekookte maïzena of Glycosade® bij GSD-patiënten’.
- Ongekookt (rauw) maïszetmeel (maïzena) of glycosade (hydrothermisch behandeld maïszetmeel met hoog amylopectinegehalte):
- Frequente maaltijden met een vastgestelde hoeveelheid koolhydraten.
- Late avondvoeding met complexe koolhydraten of nachtelijke sondevoeding met een vaste hoeveelheid koolhydraten. De keuze tussen continue nachtelijke sondevoeding of porties complexe koolhydraten wordt in samenspraak met (ouders en) patiënt gemaakt. Hierbij spelen meerdere overwegingen een rol.[6]
- Beperking van sacharose, fructose, lactose en de zoetstoffen sorbitol en maltitol.
- Energie, vet en eiwit volgens richtlijnen gezonde voeding, aangepast aan de groei.
- Aangepaste dieetadviezen bij ziekte, zwangerschap, op reis, sport, alcoholgebruik en uitslapen.
|
Niveau 2c |
Dahlberg et al. retrospectively reviewed records from 115 patients (10‐62 years of age) with GSD Ia between 2015 and 2017. Data collected included weight, age, genetic mutation, amount and frequency of cornstarch doses, body mass index, gender, 24‐hour glucose and lactate concentrations, and biochemical markers of metabolic control. The data demonstrate that adult treatment needs vary greatly from younger age groups, and the required cornstarch support decreases with age (P<0,001). The required number of doses, however, did not change with a mean of six doses (range 4‐8) daily in all age groups. General laboratory findings across time demonstrate that significantly reducing the amount of starch required to maintain euglycemia with aging can be done without sacrificing metabolic control. Carbohydrate requirements decrease with aging, and older patients were found to require less cornstarch. Failure to lower the cornstarch doses contributes to over‐treatment in adults with GSD Ia. Not only does this lead to worsening hepatomegaly and excessive weight gain, but over‐treatment contributes to relative hyperinsulinism and rebound hypoglycemia. This knowledge is essential in designing nutritional therapies for the aging GSD population.[7] |
Medicatie
Frequent gebruikt bij GSD I
In principe is een goede dieetbehandeling de basis bij GSD I en is er plaats voor medicamenteuze behandeling, voornamelijk indien de behandeldoelen ondanks een goed dieetplan en compliance niet voldoende kunnen worden behaald. Zie voor dosering en indicatie de hoofdstukken ‘Begeleiding – kinderen’ en ‘Begeleiding – volwassenen’.
- Xanthine-oxidaseremmer bij verhoogd urinezuurgehalte i.v.m. risico op jicht en nefrocalcinose/nefrolithiase. Doelstelling is hoog-normaal urinezuurgehalte (i.v.m. potentieel beschermend effect, zowel cardiovasculair als als antioxidant).
- Lipidenverlagende medicatie bij een onvoldoende effect van strikte dieetmaatregelen.
- Fibraten bij hoog triglyceride ter preventie van cholelithiase/pancreatitis.
- Nefroprotectie:
- ACE-remmer bij microalbuminurie ter preventie van achteruitgang nierfunctie.[4]
- Angiotensine II-antagonist bij onvoldoende effect of bijwerkingen van ACE-remmers.
- Citraat bij hypocitraturie. Heeft een remmend effect op nefrocalcinose/nefrolithiase door calciumoxalaat.
- Vitaminen en mineralen:
- Vitamine B-complex bij deficiëntie, verbruik bij koolhydraatverbranding.
- Standaard calcium- en vitamine D-suppleties, ter verbetering van botmineralisatie.
- IJzerpreparaat bij (microcytaire) anemie, na uitsluiten vitamine B12- of foliumzuurdeficiëntie. Indien er geen effect van de ijzersuppletie zichtbaar is, kan dit het gevolg zijn van hepcidineproducerende leveradenomen.
|
Niveau 2C |
Okechuku et al. evaluated subjects with 24-h urine collections between 2005 and 2014 as part of a longitudinal study of the natural history of GSD. ACE inhibitor therapy (AIT) was commenced after documentation of microalbuminuria. Elevated urine albumin excretion was detected in 23 of 195 GSD Ia patients (11.7%) and six of 45 GSD Ib (13.3%). The median age of onset of microalbuminuria in GSD Ia was 24 years (range 9-56); in GSD Ib it was 25 years (range 20-38). Of 14 with GSD Ia who complied with dietary and AIT during the study period, microalbuminuria decreased in 11, in whom metabolic control improved. Strict adherence to dietary therapy and maintenance of optimal metabolic control is necessary to halt the progression of GSD Ia glomerulopathy in patients treated with AIT. With optimal care, protein excretion can be reduced and even normalize.[4] |
Specifieke medicatie bij GSD Ib:
- Antibioticaprofylaxe (cotrimoxazol): standaard i.v.m. recidiverende infecties.
- Granulocyte Colony Stimulating Factor (G-CSF): bij recidiverende ernstige infectie, ter stimulatie van het aantal granulocyten. Vanwege het risico op bijwerkingen en langetermijncomplicaties zijn de volgende regelmatige controles nodig: echo abdomen, DEXA-scan, bloedbeeld en differentiatie. Beenmergpunctie wordt enkel op indicatie verricht.
- Op basis van zeer recente literatuur zijn er indicaties om de aften, infecties en bijvoorbeeld darmontsteking door de neutropenie en neutrofielendisfunctie van GSD Ib patiënten te behandelen met een SGLT2-remmer (zoals empagliflozine). Omdat dit momenteel een experimentele off-label behandeling is, dienen indicaties, uitkomsten (zoals vermindering van frequentie en doses van pijnlijke G-CSF-injecties) en mogelijke bijwerkingen individueel nauwkeurig gemonitord te worden.[8, 9] Het is te overwegen om bij neutropenie en neutrofielendisfunctie eerst een SGLT2-remmer te starten, voorafgaand aan de G-CSF-behandeling.
Vaccinaties
Vaccinaties kunnen volgens het Rijksvaccinatieprogramma worden gegeven.
De formele indicaties voor de jaarlijkse griepprik staan op de website van het RIVM. Hoewel patiënten met GSD Ib een neutropenie en neutrofielendisfunctie kunnen hebben, en daarmee vooral een verhoogd risico op bacteriële infecties, wordt de jaarlijkse griepprik voor hen wel aanbevolen, vanwege het (onbekende) risico op secundaire bacteriële infecties. Rondom de vaccinaties wordt pijnbestrijding en koortswering met paracetamol aanbevolen.
Te vermijden geneesmiddelen
Gebruik van de volgende geneesmiddelen moet indien mogelijk vermeden worden:
- In theorie kunnen diverse geneesmiddelen een hypoglykemie (o.a. bètablokkers, sulfonamides (Bactrimel), haloperidol) of een combinatie van hypoglykemie en hyperglykemie (o.a. pentamidine, diverse antidepressiva) veroorzaken.
- Een extra risicofactor van bètablokkers is het feit dat ze de adrenerge symptomen maskeren van de contraregulatie ten gevolge van een hypoglykemie.
- Insuline en sulfonylureumderivaten moeten met grote voorzichtigheid worden gegeven, maar liever worden vermeden.
- Groeihormoon is alleen geïndiceerd bij een bewezen groeihormoondeficiëntie, omdat het kan leiden tot leveradenomen en toename van hyperlipidemie.
- Geneesmiddelen die lactose, fructose of sacharose bevatten moeten met terughoudendheid worden voorgeschreven, indien het > 5 gram per dosis/gift betreft.
- Langdurig gebruik van nefrotoxische medicatie, zoals NSAID’s, vooral bij een verminderde GFR of bloedingsdiathese.
- Medicatie die de trombocytenfunctie beïnvloedt (o.a. aspirine, NSAID’s).
- Statines: kunnen leiden tot exacerbatie van myopathie en CK-stijging.
- Alcohol
- Drugs (met name cocaïne).
Indien er geen alternatief voor deze middelen is, kan de noodzaak om medicatie te gebruiken worden overwogen.
Tijdens zwangerschap moeten de volgende geneesmiddelen met voorzichtigheid worden gebruikt i.v.m. teratogenese:
- Angiotensine II-antagonist
- ACE-remmers
- Allopurinol
- Statines
- SGLT2-remmers.
Noodprotocol
Voor elke patiënt wordt een individueel noodprotocol opgesteld door de hoofdbehandelaar. Indien het expertisecentrum hoofdbehandelaar is, wordt het noodprotocol gemaakt met behulp van de website www.emergencyprotocol.net. In het via deze website gemaakte noodprotocol staat voor ouders en patiënten beschreven wanneer het noodprotocol gebruikt moet worden (de indicaties), hoe ze het noodprotocol moeten toepassen, met wie ze contact kunnen opnemen, wat zij thuis zelf kunnen doen en wanneer ze naar het ziekenhuis moeten komen. In deze fase, die is gericht op preventie en garantie van de koolhydraatintake, speelt de huisarts geen actieve rol. Het is belangrijk dat patiënten hiervoor direct toegang hebben tot de afdeling spoedeisende hulp van het dichtstbijzijnde ziekenhuis en dat aldaar de meest recente versie van het noodprotocol beschikbaar is. Nadat de eerste laboratoriumuitslagen bekend zijn, wordt met deze gegevens de dienstdoende metabole specialist geraadpleegd en de specifiek metabole behandeling ingezet.[10]





